ค่าคอมมิชชั่นเป็นค่าจ้างไหม? ค่าชดเชยเลิกจ้าง และการปรับอัตราค่าคอมมิชชั่น

พนักงานขายหลายคนได้เงินเดือนไม่มาก แต่รายได้ส่วนใหญ่มาจากค่าคอมมิชชั่น เมื่อถึงวันเลิกจ้าง คำถามแรกที่นายจ้างต้องตอบคือ ค่าชดเชยคิดจากเงินเดือนอย่างเดียว หรือต้องรวมค่าคอมมิชชั่นด้วย และเมื่อธุรกิจต้องปรับอัตราค่าคอมมิชชั่น นายจ้างทำเองได้แค่ไหน ด้านล่างคือหลักที่กฎหมายและศาลฎีกาวางไว้ พร้อมแนวทางออกแบบแผนค่าคอมมิชชั่นที่ใช้ได้จริง

ค่าคอมมิชชั่นคือค่าจ้าง

ค่าคอมมิชชั่นจากยอดขายเป็นค่าจ้าง มาตรา 5 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 นิยามค่าจ้างให้รวมถึงเงินที่ “จ่ายให้โดยคำนวณตามผลงานที่ลูกจ้างทำได้ในเวลาทำงานปกติของวันทำงาน” ค่าคอมมิชชั่นที่คิดจากยอดขายของพนักงานจึงเข้านิยามนี้โดยตรง

ภาพที่ 1 ศาลดูเหตุที่จ่าย เงินที่ตอบแทนงานเป็นค่าจ้าง เงินจูงใจไม่ใช่ค่าจ้าง

จ่ายไม่ทุกเดือน ก็ยังเป็นค่าจ้าง

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าค่าตอบแทนการขายที่คำนวณจากผลงานเป็นค่าจ้าง แม้เดือนใดพนักงานขายสินค้าไม่ได้ นายจ้างก็ไม่ต้องจ่ายเลย ยอดเงินที่ไม่แน่นอนไม่ทำให้เงินนั้นพ้นจากความเป็นค่าจ้าง

ตั้งเป้ายอดขายเป็นเงื่อนไข ก็ยังเป็นค่าจ้าง

นายจ้างรายหนึ่งออกเกณฑ์ใหม่ให้หัวหน้าทีมขายได้ค่าคอมมิชชั่นต่อเมื่อทำยอดได้ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 70 ของเป้า แล้วอ้างว่าเป็นเงินจูงใจ ศาลไม่รับฟัง เพราะการทำยอดขายให้ได้ตามเป้าและการติดตามเก็บเงินจากลูกค้าเป็นงานในหน้าที่ของพนักงานขายอยู่แล้ว

ศาลดูเหตุที่จ่าย ไม่ได้ดูชื่อที่เรียก

เงินที่จ่ายเพื่อตอบแทนงานที่ทำเป็นค่าจ้าง ส่วนเงินที่จ่ายเพื่อจูงใจให้ขยันหรือเป็นขวัญกำลังใจไม่ใช่ค่าจ้าง จะเรียกว่าค่าคอมมิชชั่น ค่านายหน้า หรือค่าเที่ยว ผลก็เหมือนกัน

โบนัสแตกต่างจากค่าคอมมิชชั่น

โบนัสที่จ่ายเมื่อพนักงานยังทำงานอยู่ ณ วันสิ้นงวดบัญชีและผ่านการประเมินของหัวหน้า โดยประกาศว่าจ่ายเพื่อเป็นกำลังใจ ศาลเห็นว่าไม่ใช่ค่าจ้าง ค่าคอมมิชชั่นที่คิดจากยอดขายของพนักงานแต่ละคนตามสูตรที่แน่นอนจึงอยู่คนละฝั่งกับโบนัสลักษณะนี้

ผลที่ตามมาสำหรับนายจ้าง

เมื่อเป็นค่าจ้าง ค่าคอมมิชชั่นต้องนำไปรวมในฐานคำนวณค่าชดเชย และถ้าค้างจ่าย นายจ้างต้องเสียดอกเบี้ยร้อยละ 15 ต่อปีตามมาตรา 9 ถ้าจงใจไม่จ่ายโดยไม่มีเหตุอันสมควร เมื่อพ้นเจ็ดวันต้องเสียเงินเพิ่มอีกร้อยละ 15 ของเงินที่ค้างทุกเจ็ดวัน

คำนวณค่าชดเชยเมื่อมีค่าคอมมิชชั่น

ค่าชดเชยคิดจากอายุงานคูณค่าจ้าง ลูกจ้างที่ทำงานติดต่อกันครบ 120 วันแล้วถูกเลิกจ้าง มีสิทธิได้ค่าชดเชยตามมาตรา 118 จำนวนวันขึ้นอยู่กับอายุงาน

อายุงานค่าชดเชย
ครบ 120 วัน แต่ไม่ครบ 1 ปีค่าจ้าง 30 วัน
ครบ 1 ปี แต่ไม่ครบ 3 ปีค่าจ้าง 90 วัน
ครบ 3 ปี แต่ไม่ครบ 6 ปีค่าจ้าง 180 วัน
ครบ 6 ปี แต่ไม่ครบ 10 ปีค่าจ้าง 240 วัน
ครบ 10 ปี แต่ไม่ครบ 20 ปีค่าจ้าง 300 วัน
ครบ 20 ปีขึ้นไปค่าจ้าง 400 วัน
ภาพที่ 2 ตัวอย่างค่าชดเชย 180,000 บาทเมื่อรวมค่าคอมมิชชั่น เทียบกับ 60,000 บาทเมื่อนับเฉพาะเงินเดือน

ตัวอย่างการคำนวณ

พนักงานขายอายุงาน 2 ปี 6 เดือน เงินเดือน 20,000 บาท ค่าคอมมิชชั่นเฉลี่ยเดือนละ 40,000 บาท รวมเป็นค่าจ้างเดือนละ 60,000 บาท หรือวันละ 2,000 บาท ค่าชดเชย 90 วันจึงเท่ากับ 180,000 บาท ถ้านับเฉพาะเงินเดือน จะได้เพียง 60,000 บาท ส่วนต่าง 120,000 บาทนี้คือจุดที่มักโต้แย้งกัน

ช่วงเวลาที่ใช้หาค่าเฉลี่ยยังไม่มีคำพิพากษาศาลฎีกาชี้ชัด

มาตรา 118 กำหนดฐานไว้สองแบบ คือค่าจ้างอัตราสุดท้าย สำหรับลูกจ้างทั่วไป และค่าจ้างของการทำงานช่วงท้ายสำหรับลูกจ้างที่ได้รับค่าจ้างตามผลงานโดยคำนวณเป็นหน่วย ซึ่งสำหรับอายุงานในตัวอย่างคือ 90 วันสุดท้าย พนักงานที่ได้ทั้งเงินเดือนและค่าคอมมิชชั่นอยู่ระหว่างสองแบบนี้ ควรคำนวณทั้งแบบเฉลี่ย 12 เดือนและแบบ 90 วันสุดท้าย และเก็บสลิปเงินเดือนย้อนหลัง 12 เดือนไว้เป็นหลักฐาน

ค่าชดเชยเกิดเมื่อนายจ้างเลิกจ้าง

ลูกจ้างที่ลาออกเองไม่ได้ค่าชดเชย ส่วนการเลิกจ้างตามมาตรา 118 หมายถึงการที่นายจ้างไม่ให้ลูกจ้างทำงานต่อไปและไม่จ่ายค่าจ้างให้ ไม่ว่าเพราะสัญญาจ้างสิ้นสุดหรือเหตุอื่นใด

เหตุที่ไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยต้องเขียนไว้ในหนังสือเลิกจ้าง

นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยได้เฉพาะเหตุตามมาตรา 119 เช่น ฝ่าฝืนข้อบังคับหรือคำสั่งอันชอบด้วยกฎหมายหลังได้รับหนังสือเตือนแล้ว และต้องระบุข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุไว้ในหนังสือบอกเลิกสัญญาจ้าง หรือแจ้งให้ลูกจ้างทราบขณะเลิกจ้าง มิฉะนั้นจะยกเหตุนั้นขึ้นอ้างภายหลังไม่ได้

เงินอื่นที่ต้องจ่ายเมื่อเลิกจ้าง

ค่าชดเชยไม่ใช่เงินก้อนเดียวที่ต้องจ่าย และเมื่อค่าคอมมิชชั่นเป็นค่าจ้าง เงินที่คำนวณจากค่าจ้างก็ควรนับค่าคอมมิชชั่นรวมด้วย

ภาพที่ 3 เงินที่อาจต้องจ่ายเมื่อเลิกจ้าง นอกจากค่าชดเชย

สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า

สัญญาจ้างที่ไม่มีกำหนดระยะเวลา ต้องบอกเลิกเป็นหนังสือเมื่อถึงหรือก่อนวันจ่ายค่าจ้างงวดใด เพื่อให้มีผลในวันจ่ายค่าจ้างงวดถัดไป ตามมาตรา 17 ถ้าไม่บอกล่วงหน้า ต้องจ่ายค่าจ้างที่ลูกจ้างควรได้รับจนถึงวันที่การเลิกสัญญามีผล โดยจ่ายในวันที่ให้ลูกจ้างออกจากงาน ตามมาตรา 17/1 สำหรับพนักงานรายเดือน อาจเท่ากับค่าจ้างหนึ่งถึงสองเดือน ขึ้นอยู่กับวันที่บอกเลิก

ค่าจ้างสำหรับวันหยุดพักผ่อนประจำปีที่ยังไม่ได้ใช้

ตามมาตรา 67 นายจ้างที่เลิกจ้างโดยไม่ใช่เหตุตามมาตรา 119 ต้องจ่ายสำหรับวันหยุดของปีที่เลิกจ้างตามสัดส่วน ส่วนวันหยุดสะสมต้องจ่ายทุกกรณี แม้ลูกจ้างเป็นฝ่ายลาออก

ค่าเสียหายจากการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรม

ถ้าเลิกจ้างโดยไม่มีเหตุอันสมควร ลูกจ้างฟ้องเรียกค่าเสียหายได้อีกส่วนหนึ่ง ตามมาตรา 49 แห่งพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแรงงานและวิธีพิจารณาคดีแรงงาน พ.ศ. 2522 แม้นายจ้างจ่ายค่าชดเชยครบแล้วก็ตาม ศาลกำหนดจำนวนตามที่เห็นสมควร

จ่ายช้ามีดอกเบี้ย

ดอกเบี้ยร้อยละ 15 ต่อปีตามมาตรา 9 ใช้กับค่าชดเชย เงินที่ต้องจ่ายแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าตามมาตรา 17/1 และค่าจ้างที่ค้างจ่าย รวมถึงค่าคอมมิชชั่นด้วย

ทำไมนายจ้างลดอัตราค่าคอมมิชชั่นเองไม่ได้

ค่าคอมมิชชั่นเป็นสภาพการจ้าง มาตรา 5 แห่งพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 นิยาม “สภาพการจ้าง” ให้รวมถึงค่าจ้าง การเปลี่ยนสภาพการจ้างในทางที่ลูกจ้างเสียประโยชน์ ต้องได้รับความยินยอมจากลูกจ้าง

ภาพที่ 4 ขั้นตอนเมื่อนายจ้างต้องการลดอัตราค่าคอมมิชชั่น

ลดเองโดยลูกจ้างไม่ยินยอม ทำไม่ได้

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า การลดค่าจ้างเป็นการเปลี่ยนสภาพการจ้าง นายจ้างจะเปลี่ยนในทางที่ไม่เป็นคุณแก่ลูกจ้างไม่ได้ แม้จะออกเป็นคำสั่งทางบริหารก็ตาม จะทำได้ต่อเมื่อลูกจ้างตกลงยินยอมด้วย

ระเบียบหรือประกาศของบริษัทก็แก้เองไม่ได้

นายจ้างรายหนึ่งแจกบันทึกการประชุมเพื่อยกเลิกเงินรางวัลประจำปีตามระเบียบเดิม ศาลเห็นว่ายังไม่มีการเปลี่ยนแปลงใด ระเบียบเดิมยังใช้บังคับ การแก้ข้อตกลงเกี่ยวกับสภาพการจ้างต้องได้รับความยินยอม หรือทำตามขั้นตอนแจ้งข้อเรียกร้องตามมาตรา 13 แห่งพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ฯ

เปลี่ยนชื่อเป็นเงินจูงใจไม่ช่วย

ดังที่กล่าวไว้ข้างต้น ศาลดูลักษณะการจ่ายจริง เกณฑ์ใหม่ที่ตั้งเป้ายอดขายหรือเรียกชื่อใหม่ยังเป็นค่าจ้างอยู่ดี

อย่าเลิกจ้างคนที่ไม่ยอมรับเงื่อนไขใหม่

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ลูกจ้างที่ปฏิเสธคำสั่งเปลี่ยนสภาพการจ้างในทางที่ไม่เป็นคุณ ไม่ได้ฝ่าฝืนคำสั่งอันชอบด้วยกฎหมาย นายจ้างที่เลิกจ้างด้วยเหตุนี้ต้องจ่ายค่าชดเชย สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า และค่าเสียหายจากการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรม

ออกแบบแผนค่าคอมมิชชั่นให้ปรับอัตราได้

กำหนดอัตราเป็นงวด แนวทางที่เราแนะนำคือ ประกาศอัตราค่าคอมมิชชั่นให้มีผลเฉพาะงวด เช่น 6 เดือนหรือ 1 ปี เมื่อครบงวด นายจ้างประกาศอัตราของงวดถัดไปใหม่ อัตราใหม่จึงเป็นการกำหนดอัตราของงวดใหม่ ไม่ได้ลดสิทธิที่ลูกจ้างมีอยู่แล้ว ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าสิทธิประโยชน์ของลูกจ้างเป็นไปตามเงื่อนไขของระเบียบที่ให้สิทธินั้น แต่ยังไม่มีคำพิพากษาที่วินิจฉัยแผนค่าคอมมิชชั่นรายงวดโดยตรง เงื่อนไขด้านล่างจึงสำคัญ

ภาพที่ 5 ตัวอย่างแผนค่าคอมมิชชั่นรายงวด 6 เดือน

ตกลงเรื่องงวดไว้ตั้งแต่วันแรก

สัญญาจ้างหรือแผนค่าคอมมิชชั่นที่พนักงานลงนามต้องเขียนว่า อัตราค่าคอมมิชชั่นกำหนดเป็นงวด ตามประกาศของบริษัทสำหรับแต่ละงวด ถ้าสัญญาเดิมเขียนอัตราไว้โดยไม่มีงวด การเปลี่ยนมาใช้ระบบงวดเป็นการเปลี่ยนสภาพการจ้าง ต้องขอความยินยอมจากพนักงานปัจจุบันหนึ่งครั้ง

ไม่ปล่อยให้มีช่วงว่าง

เขียนไว้ด้วยว่า ถ้าครบงวดแล้วยังไม่มีประกาศใหม่ ให้ใช้อัตราเดิมไปจนกว่าจะมีประกาศ ค่าคอมมิชชั่นเป็นค่าจ้าง งวดที่ไม่มีอัตรากำหนดไว้จะกลายเป็นข้อพิพาทเรื่องค่าจ้างค้างจ่าย

ประกาศก่อนเริ่มงวด และมีผลไปข้างหน้าเท่านั้น

แจ้งเป็นหนังสือล่วงหน้า เช่น 30 วันก่อนเริ่มงวด และไม่ใช้อัตราใหม่กับยอดขายที่เกิดขึ้นแล้ว

ทบทวนอัตราจริงทุกงวด

ถ้าประกาศอัตราเดิมซ้ำทุกงวดเป็นเวลาหลายปี ลูกจ้างอาจอ้างว่าอัตรานั้นกลายเป็นสภาพการจ้างไปแล้ว ประกาศแต่ละงวดควรมีเหตุผลทางธุรกิจรองรับ เช่น อัตรากำไรของสินค้า ราคา หรือสภาพตลาด และเก็บหลักฐานการทบทวนไว้

ใช้กับทุกคนในตำแหน่งเดียวกัน

ประกาศเป็นรายตำแหน่งหรือรายทีม ไม่ประกาศรายบุคคล การลดอัตราของคนใดคนหนึ่งดูเหมือนการกลั่นแกล้ง และมาตรา 14/1 ให้ศาลมีอำนาจสั่งให้สัญญาจ้าง ระเบียบ หรือคำสั่งที่ทำให้นายจ้างได้เปรียบลูกจ้างเกินสมควร มีผลใช้บังคับเพียงเท่าที่เป็นธรรมและพอสมควรแก่กรณี

ขอลายเซ็นรับทราบทุกงวด

ให้พนักงานลงนาม “รับทราบและตกลง” ในประกาศแต่ละงวด ลายเซ็นคือหลักฐานความยินยอมที่ชัดที่สุด อย่าถือว่าการทำงานต่อหลังประกาศคือความยินยอม เพราะยังไม่พบคำพิพากษาศาลฎีกาที่รับรองเรื่องนี้

ค่าคอมมิชชั่นที่ได้แล้ว ห้ามตัด

ค่าคอมมิชชั่นของยอดขายที่ปิดแล้วเป็นค่าจ้างที่ต้องจ่าย มาตรา 76 ห้ามนายจ้างหักค่าจ้าง เว้นแต่กรณีที่กฎหมายกำหนด และถ้าค้างจ่ายต้องเสียดอกเบี้ยตามมาตรา 9

เงินเดือนพื้นฐานคงที่

ส่วนที่ปรับได้มีเฉพาะสูตรค่าคอมมิชชั่น และค่าจ้างรวมต้องไม่ต่ำกว่าค่าจ้างขั้นต่ำ

อย่าใส่ตัวเลขอัตราไว้ในข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน

ใส่ไว้เพียงวิธีกำหนดอัตรา ส่วนตัวเลขให้อยู่ในประกาศรายงวด มิฉะนั้นการลดอัตราแต่ละครั้งต้องขอความยินยอมหรือทำตามขั้นตอนแจ้งข้อเรียกร้อง

มีสหภาพแรงงานหรือข้อตกลงที่เกิดจากการแจ้งข้อเรียกร้อง

มาตรา 20 แห่งพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ฯ ห้ามทำสัญญาจ้างที่ขัดกับข้อตกลง เว้นแต่จะเป็นคุณแก่ลูกจ้างยิ่งกว่า การเปลี่ยนค่าคอมมิชชั่นจึงต้องผ่านขั้นตอนแจ้งข้อเรียกร้องตามมาตรา 13

ถ้าไม่ต้องการให้เงินจูงใจเป็นค่าจ้าง

ทำได้ แต่ต้องเปลี่ยนลักษณะของเงิน การเปลี่ยนชื่อไม่พอ ศาลดูว่าเงินนั้นจ่ายเพื่อตอบแทนการทำงาน หรือจ่ายเพื่อจูงใจ ถ้าต้องการให้เงินก้อนนี้อยู่นอกฐานค่าจ้าง ต้องออกแบบให้เป็นเงินจูงใจจริง ซึ่งแลกมากับแรงจูงใจในการขายที่ลดลง

ภาพที่ 6 โครงสร้างสองส่วน ค่าคอมมิชชั่นรายบุคคลกับโบนัสจูงใจทีม

เงินที่ศาลเห็นว่าไม่ใช่ค่าจ้าง

โบนัสที่จ่ายเมื่อพนักงานยังทำงานอยู่ ณ วันสิ้นงวดบัญชีและผ่านการประเมินของหัวหน้า โดยประกาศว่าจ่ายเพื่อเป็นกำลังใจ ไม่ใช่ค่าจ้าง แม้คำนวณจากฐานเงินเดือนเป็นจำนวนแน่นอน เงินรางวัลประจำปีสำหรับพนักงานที่ขยัน ไม่ขาด ลา มาสาย ก็ไม่ใช่ค่าจ้างเช่นกัน

ลักษณะที่ช่วยให้อยู่นอกฐานค่าจ้าง

จ่ายเป็นรายไตรมาสหรือรายปี ไม่จ่ายพร้อมเงินเดือนทุกงวด ผู้รับต้องยังเป็นพนักงานในวันจ่าย ขึ้นกับผลประเมินหรือผลประกอบการของทีมหรือบริษัท ไม่ใช่ยอดขายของแต่ละคนอย่างเดียว บริษัทมีดุลพินิจและใช้ดุลพินิจนั้นจริง และเขียนวัตถุประสงค์ไว้ว่าจ่ายเพื่อจูงใจหรือเป็นกำลังใจ

ลักษณะที่ทำให้กลับไปเป็นค่าจ้าง

คิดจากยอดขายของแต่ละคนตามสูตรตายตัว จ่ายพร้อมเงินเดือน และบริษัทต้องจ่ายทุกครั้งที่เข้าเงื่อนไข ศาลเคยเห็นว่าเงินลักษณะนี้เป็นค่าจ้าง แม้ไม่ได้จ่ายทุกเดือน และแม้มีเงื่อนไขเป้ายอดขาย

แยกจ่ายเพื่อเลี่ยงไม่ได้ผล

ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่า นายจ้างที่แยกเงินค่าครองชีพออกจากค่าจ้างปกติ เพียงหวังไม่ให้ต้องนำไปรวมคำนวณเงินอื่น เงินนั้นยังเป็นค่าจ้าง การแยกบรรทัดในสลิปหรือตั้งชื่อใหม่จึงไม่เปลี่ยนผล

ทางที่ใช้ได้จริง คือแบ่งเป็นสองส่วน

ส่วนแรกเป็นค่าคอมมิชชั่นรายบุคคลในอัตราที่ต่ำลง ซึ่งยอมรับว่าเป็นค่าจ้างและปรับรายงวดได้ตามแนวทางข้างต้น ส่วนที่สองเป็นโบนัสจูงใจตามผลงานของทีมหรือบริษัท ที่จ่ายตามดุลพินิจ ซึ่งอยู่นอกฐานค่าจ้าง โครงสร้างนี้ลดฐานค่าชดเชย โดยพนักงานยังมีแรงจูงใจในการขาย

เงื่อนไขต้องยังเป็นพนักงานในวันจ่าย ใช้กับค่าคอมมิชชั่นไม่ได้

เงื่อนไขนี้ใช้ได้กับโบนัสตามดุลพินิจ แต่ค่าคอมมิชชั่นของยอดขายที่ปิดแล้วเป็นค่าจ้างที่ต้องจ่าย แม้พนักงานลาออกหรือถูกเลิกจ้างก่อนวันจ่าย


กำลังจะปรับแผนค่าคอมมิชชั่น หรือมีข้อพิพาทเรื่องค่าชดเชยอยู่?

เรื่องนี้ต้องวางให้ถูกตั้งแต่สัญญาจ้างฉบับแรก ส่งสัญญาจ้างหรือแผนค่าคอมมิชชั่นที่ใช้อยู่มาที่ info@corpjurist.com แล้วเราจะบอกตรง ๆ ว่าจุดไหนเสี่ยง และควรแก้อะไรก่อน

บทความนี้เป็นความรู้ทางกฎหมายทั่วไป ไม่ใช่คำปรึกษาเฉพาะเรื่อง ผลของแต่ละกรณีขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและเอกสารของกรณีนั้น

เล่าให้เราฟังว่าคุณกำลังเจอเรื่องอะไร

ส่งสถานการณ์ของคุณมา แล้วเราจะแนะนำขั้นตอนถัดไปที่เหมาะสม ทนายความตัวจริงเป็นผู้อ่านสิ่งที่คุณส่งมา

← Knowledge Center